Κυριακή, 15 Μαρτίου 2015

Εξπρεσιονισμός: γέφυρα και γαλάζιος καβαλάρης

Ο όρος εξπρεσιονισμός (expressionism, από τον λατινικό όρο expressio,-onis δηλαδή έκφραση) αποδίδεται στον Τσέχο ιστορικό τέχνης Antonin Matějček το 1910, ο οποίος χρησιμοποίησε τον όρο αυτό περισσότερο για να δηλώσει μια τάση αντίθετη στον Ιμπρεσιονισμό. Χαρακτηριστικά αναφέρει "...ένας Εξπρεσιονιστής επιθυμεί πάνω από όλα να εκφράσει τον εαυτό του". Αυτή η στάση του εξπρεσιονισμού ήταν αντίθετη στις αξίες των ιμπρεσιονιστών, οι οποίοι επεδίωκαν μια αντικειμενική αναπαράσταση της πραγματικότητας. Το 1905 ο Έρνστ Λούντβιχ Κίρχνερ, ο Έριχ Χέκελ, ο Φριτς Μπλέυλ  και ο Καρλ Σμιτ Ρότλουφ ιδρύουν στη Δρέσδη, τη πρώτη οργανωμένη ομάδα  εξπρεσιονιστών καλλιτεχνών: Die Brucke,  (Γέφυρα). Στο μανιφέστο της ο Λούντβιχ Κίρχνερ γράφει: «Αυτός που εκφράζει τις βαθύτερες πεποιθήσεις του, όπως οφείλει με  αυθορμητισμό και ειλικρίνεια, είναι δικός μας».

Κίρχνερ, αφίσα για την έκθεση των μελών της ομάδας "Γέφυρα", 1910


Νόλντε, "Χορεύτριες με κεριά", 
Οι εξπρεσιονιστές γοητεύτηκαν από τη λεγόμενη «πρωτόγονη» και αφρικανική τέχνη, την ένταση το χρώμα και το σχέδιο του Βαν Γκογκ, τα γκροτέσκα πρόσωπα του Ένσορ καθώς και από τα γεμάτα υπαρξιακή αγωνία έργα του Μουνχ. Υιοθέτησαν ένα πρόγραμμα για να ελευθερώσουν την τέχνη τους από τους παραδοσιακούς κανόνες. Αισθάνονταν τόσο έντονα τον ανθρώπινο πόνο, τη φτώχεια, τη βία και το πάθος, ώστε απέρριπταν τη προσήλωση στην αρμονία και την ομορφιά που θεωρούσαν ότι πήγαζαν από την άρνηση να είναι κανείς τίμιος. Η τέχνη των κλασικών ζωγράφων όπως ο Ραφαήλ και ο Κορέτζιο τους φαινόταν ανειλικρινής και υποκριτική. Ήθελαν να καταπιαστούν με τη γυμνή αλήθεια της ύπαρξής μας και να εκφράσουν τη συμπόνια τους για τον απόκληρο και τον άσχημο. Ήταν σχεδόν θέμα τιμής γι΄ αυτούς να αποφεύγουν οτιδήποτε ελκυστικό κι ευχάριστο, να σοκάρουν και να αφυπνίσουν τη μπουρζουαζία. Όταν οι εθνικοσοσιαλιστές ήρθαν στη εξουσία το 1933, η τέχνη αυτή καταδικάστηκε, πολλά έργα καταστράφηκαν και οι ηγέτες του κινήματος εξορίστηκαν ή τους απαγορεύτηκε να δουλέψουν στη Γερμανία. (Ο Κίχνερ, ηγετικό μέλος της «Γέφυρας» αυτοκτόνησε το 1938).

Μαρκ, "Μεγάλα μπλε άλογα", 1911
Οι εξπρεσιονιστές υποστήριζαν ότι το πιο σημαντικό στη τέχνη είναι η έκφραση  των συναισθημάτων μέσα από την επιλογή χρωμάτων και γραμμών, δικαιολογημένα θα μπορούσε  κανείς να αναρωτηθεί "μήπως η τέχνη θα γινόταν πιο αγνή αν καταργούσε τελείως το θέμα;". Και ο πρώτος καλλιτέχνης που προχώρησε σε αυτή τη κατεύθυνση ήταν ο ΚαντίνσκιΟ ίδιος έλεγε ότι κατάλαβε για πρώτη φορά τις απεριόριστες δυνατότητες της αφαίρεσης όταν ένα βράδυ του 1910, παρατηρώντας τυχαία ένα από τους πίνακές του αντεστραμμένο, είδε μια εικόνα «εξαιρετικής ομορφιάς, πλημμυρισμένη από εσωτερική ακτινοβολία»

Καντίνσκι, "Σύνθεση 4", 1911
Το 1911 ιδρύεται στο Μόναχο από τους Γιαβλένσκι, Καντίνσκι, Μαρκ, Μάκε, Μύντερ κ.ά., η δεύτερη εξπρεσιονιστική ομάδα: Der Blaue Reiter (Ο Γαλάζιος Καβαλάρης). Ο ίδιος ο Καντίνσκι επέλεξε το όνομα, επειδή το γαλάζιο ήταν το αγαπημένο του χρώμα, ενώ τα άλογα σαν θέμα ήταν ιδιαίτερα αγαπητά στον Μαρκ. Οι φιλικές σχέσεις των δύο ομάδων στηρίζονται περισσότερο στη γενική πρωτοποριακή επιχειρηματολογία, παρά στην ταυτότητα των απόψεων. Η ομάδα Γέφυρα έχει ως αρχή την κοινωνική διαμαρτυρία και ένα ψυχολογικό υπόβαθρο πάντοτε ευδιάκριτο, ενώ η ομάδα Γαλάζιος καβαλάρης ξεπερνά το αναπαραστατικό στοιχείο, πηγάζει από καθολικές μεταφυσικές αρχές, στοχεύει σε μια ριζική ανανέωση των εκφραστικών μέσων, και θεμελιώνει στην πίστη της υπαρξιακής συνοχής ανθρώπου και σύμπαντος.

Εξώφυλλο του 1ου περιοδικού της ομάδας "Γαλάζιος καβαλάρης" 
Η ομάδα του Γαλάζιου καβαλάρη αρνήθηκε οποιονδήποτε ορθολογισμό, η τέχνη έπρεπε να πηγάζει από καθαρή πνευματικότητα. Προσπαθούσαν να δείξουν ότι η περιοχή της τέχνης είναι εντελώς διαφορετική από εκείνη της φύσης και ότι η φόρμα καθορίζεται αποκλειστικά από τα εσωτερικά ψυχικά κίνητρα του καλλιτέχνη. Η κεντρική ιδέα τους αφορούσε στη νοητική σύλληψη μέσω της αφηρημένης φόρμας, που τονίζει τις συμβολικές και ψυχολογικές πλευρές του χρώματος και του σχήματος. Οι απόψεις τους δεν ήταν επαναστατικές και δεν αποσκοπούσαν στην κοινωνική κριτική. Τα μέλη του Γαλάζιου Καβαλάρη ήταν θεωρητικοί, τοποθέτησαν το νόμο πάνω από το υποκειμενικό αίσθημα και στάθηκαν πιο κοντά στο πνεύμα του Ρομαντισμού. Κάνοντας φορέα πνευματικών και ψυχικών ωθήσεων το χρώμα και τη φόρμα, έφτασαν σε ένα είδος μεταφυσικού ιδεαλισμού.

Έτσι ενώ οι καλλιτέχνες της Γέφυρας προβάλλουν το αρχέγονο και αχαλίνωτο ένστικτο και τη σκοτεινή, τραγική μοίρα που απειλεί τον άνθρωπο και για να τα παραστήσουν εισάγουν την ελεύθερη, σπασμωδική αλλά εκφραστική γραφή, οι καλλιτέχνες του Γαλάζιου καβαλάρη προτείνουν μια εσωτερική, συμβολική διατύπωση σχεδόν μυστικιστική και καθόλου συνταρακτική, που επιδιώκει την ύψιστη εκστατική αφαίρεση.




(Όταν αναφερόμαστε στην αφηρημένη ή αθεματική ζωγραφική αναφερόμαστε σε εκείνη τη ζωγραφική που συνειδητά αρνείται να απεικονίσει στοιχεία αναγνωρίσιμα, και προσεγγίζει το θεατή άμεσα με το χρώμα τη φόρμα και τη σύνθεση.)





πηγές:
Ζιρώ Ο., Μερτζάνη Ε., Πετρίδου Β., Ιστορία της Τέχνης, Γ΄ Λυκείου, ΟΕΔΒ-ΠΙ, 2005
Combrich E.H., Ιστορία της Τέχνης, Μορφωτικό Ιδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα, 1994
"πρωτόγονη τέχνη"  www.khanacademy.org/
"εξπρεσιονισμός"   www.artmag.gr/
 Καντίνσκι  www.artesmagazine.com

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου